APTEKA "RADZIECKA"

W moim rodzinnym Toruniu przy ulicy Szerokiej znajduje się Apteka „Radziecka”. Jako dziecko mijałem ją dziesiątki, jeśli nie setki razy bywając z rodzicami jak to się wówczas mówiło „w mieście”. Również już jako student nie miałem wątpliwości, że nazwa pochodzi od Kraju Rad, a nawet (słowo daję!), że sprzedawane są tam leki produkowane właśnie w ZSRR. O tym jak srodze się myliłem dowiedziałem się przypadkowo od znanego bydgoskiego historyka , niestety już nieżyjącego, pana Rajmunda Kuczmy. Przeglądając u niego w domu przedwojenną książkę telefoniczną Torunia (szukałem telefonu mojego dziadka), zauważyłem ze zdumieniem numer Apteki „Radzieckiej” . Zapytałem jak to możliwe, że w sanacyjnej Polsce tak hołubiono kraj rządzony przez Stalina. Pan Rajmund jak pamiętam spojrzał na mnie z uśmiechem  i wyjaśnił mi, że nazwa pochodzi od Rady Miejskiej (fundatora owej historycznej apteki), a nie ZSRR.  Przyznam, było mi wstyd.

Mam cały czas wrażenie, że wielu ludzi wokół mnie zachowuje się tak jak ja w młodości przechodząc obok owej apteki.

Dotyczy to przekonań, które są nam wpajane od urodzenia. Ten swoisty imprinting pozostaje czasami na całe życie, a co więcej nawet udana próba zmiany podglądów w owej materii niesie ze sobą pewien smutek, czy swoisty wyrzut sumienia, że porzuciliśmy coś co było podstawą mitologii naszego dzieciństwa.  Pomijam nierzadki fakt ostracyzmu środowiska rodzinno-przyjacielsko-swojskiego. Wielu z nas dla swoistego "spokoju" i "bezpieczeństwa " tkwi w pewnych rytuałach, przekonaniach czy wierzeniach, choć gdzieś w głębi świadomości (czy duszy?) kiełkuje zwątpienie czy wręcz odrzucenie. Cena prawdy bywa wysoka. Ci oportuniści jednak chociaż myślą. Widzą, że coś jest nie tak - ale rozumie pan - co powiedzą sąsiedzi, koledzy z pracy czy teściowie, którzy kupili nam Nissana.

Magna pars hominum (także homo sapiens?) nie zadaje sobie nawet trudu sprawdzenia czy głębszego zastanowienia się nad podstawami swego światopoglądu. Bo właściwie po co.  Prawdę powiedziawszy co zmieniłoby w moim życiu, gdybym do teraz uważał, że apteka radziecka pochodzi z ZSRR. No może dziś zastanowiłbym się jak w tak pogardzającym  Rosjanami kraju przetrwał taki byt. Można osiągnąć wiele, nie potrafiąc wysłowić się we własnym języku. Znam ludzi z tytułami mówiących "proszę panią". czekającymi "za czymś", "włanczam " o takich niuansach jak "w każdym bądź razie" nie wspominając.

Czemu tak jest? Otóż po pierwsze ze względów już omówionych, a po drugie bo po prostu "tak jest". Ponoć Ludwig Wittegenstein dziwił się kiedyś jak to możliwe, że dopiero Kopernik odkrył, iż to Ziemia krąży wokół Słońca. Ktoś powiedział wtedy: "Panie Profesorze , bo to tak wygląda jakby Słońce się poruszało". "Tak" - odrzekł filozof -  "A jak wyglądałoby na odwrót?".  No właśnie Apteka Radziecka nie zawsze jest sowiecka, choć zupełnie na to wygląda…    

PS

Teks zawiera lokowanie produktu.    

DWA TEKSTY O LUDZICH I ZWIERZĘTACH

To pierwszy tekst, gdzie w pewnym sensie objawiam swój światopogląd. Napisałem go kilka lat temu na krótko przed śmiercią prof. Zbigniewa Religii.

Jakoś tak dzień po dniu wpadły mi w ręce dwa teksty. Dwa teksty o umieraniu. Jednym z nich był wywiad z prof. Zbigniewem Religą w „Dzienniku”. Drugim krótki felieton Magdaleny  Środy. Ten drugi dotyczył umierania zwierząt.

Człowiek na podstawie tzw. „świętych ksiąg” uznał się panem świata. W każdej bowiem księdze, a trzeba przyznać że ich drogi na ziemski padół były niekiedy bardzo pokrętne, znajduje się zapis, że to właśnie człowiek, jest najważniejszy. Różnymi sposobami ma osiągnąć po śmierci coś, co zwykłym bydlątkom nie będzie dane. Poznał bowiem księgę i ma realizować jej nakazy. Jednym z problemów jest mnogość owych ksiąg. Tak po prawdzie zebrała by się spora biblioteczka. Drugim problemem i ten jest już naprawdę poważny jest fakt, że wyznawcy poszczególnych ksiąg (wbrew temu co one nakazują) nie pałają do siebie miłością. Niestety, zaryzykuję stwierdzenie , że było i jest wręcz przeciwnie. Część ksiąg nie dotarła do naszych czasów, gdyż gorliwi wyznawcy innych zdążyli je spalić, a  wyznawców wymordować. W ten sposób zginęły całe kultury. Było to dawno, jakieś 500 lat temu. Więc pewnie nie ma o czym mówić. Ba, nawet przeproszono potomków tych  nielicznych , którzy ocaleli. Wybaczcie, że was wymordowaliśmy. Może to i przykre ale macie za to piękne katedry i w ogóle cywilizację białego człowieka. Jednak okazuje się, że ludzie dalej giną za księgi. Wystarczy w Polsce wsiąść do samolotu i za cztery godziny i lądujemy w kraju, skądinąd cywilizowanym, gdzie za posiadanie księgi czczonej w Polsce można stracić głowę. Oczywiście w tamtym kraju jest jak najbardziej tamtejsza księga, która uczy jak żyć, kiedy jeść i pić a kiedy nie i tak dalej.  Tę księgę można w Polsce posiadać bez obawy o utratę życia. To pociesza.

Większość ksiąg nakazuje rozmnażać się i czynić sobie ziemię poddaną. Człowiek ochoczo spełnia to zadanie. Inne, niekoniecznie. Zwłaszcza te o kradzieży, uczciwości, wierności i takie tam inne. Czerpać z zasobów ot co. A czemu? A bo tak jest napisane w księdze. Księga się nie może mylić. Na podstawie ksiąg ustalono też, że niektórzy ludzie są nieomylni. Nawet jeśli zwołują krucjatę przeciw innym by ich mordować i palić ich domy. 

Więc jakie znaczenie mają zwierzęta? Odpowiedź jest prosta i zawarta w każdej księdze, choć księgi w innych bardziej subtelnych kwestiach różnią się znacznie. Zwierzęta maja służyć człowiekowi. Są przedmiotami. Wyrazem pogardy człowieka do zwierząt, a jednocześnie  podkreśleniem wybitnej roli tego, który ma w zależności od księgi dostąpić zbawienia, reinkarnacji czy podobnych rozwiązań pośmiertnych jest język. Może to dziwne ale w Europie są to języki polski i „wschodnie”. Tu zwierzę „zdycha” a człowiek „umiera” . W innych językach śmierć dotyka wszystkie gatunki jednako. Czy więc coś co „zdycha” może być szanowane? 

O tym właśnie pisze p. Środa. Również J.M. Coetzee laureat literackiej Nagrody Nobla wiele miejsca poświęca stosunkowi człowieka do zwierząt. Cóż bowiem innego jak stosunek do słabszych czy mniej od nas rozwiniętych jest miarą człowieczeństwa? W ostatnim numerze „Wiadomości Akademickich” zacytowano zdanie Alberta Schweitzera, że „człowiek nie staje się chrześcijaninem wchodząc do kościoła , tak jak nie staje się samochodem wchodząc do garażu”. Wielu naszych rodaków chodzi do kościoła a jednocześnie trzyma psa przy budzie na stalowej lince przez całe jego życie, a ich krowy stoją w metrowej grubości warstwie obornika. Aż zdechną.  Jeśli ktoś myśli, że owo haniebne postępowanie jest charakterystyczne dla ludzi niewykształconych i prostych może się pomylić. Kiedy byłem na drugim roku studiów na fizjologii wykonywano doświadczenia mające zobrazować działanie oksytocyny na mięsień macicy. Przedmiotem doświadczenia była samica królika. Jako że mieliśmy zajęcia wieczorem zastaliśmy owo biedne zwierzę z rozprutym brzuchem po kilkunastu godzinach męczarni. Oksytocyna istotnie skurczyła jej macicę, co pilni studenci zauważyli na  kimografie. Zapytałem asystenta czy nie można by było (a istniały już takie możliwości) nagrać raz owego doświadczenia na wideo i pokazywać następnym grupom. Asystent i część kolegów popatrzyła na mnie jak na kretyna. Cierpienie zwierząt jest dla większości co najmniej obojętne. Jego po prostu nie ma. Przedmiot nie może cierpieć.  Ludzie zajmujący się nimi, pomagający im są traktowani w najlepszym przypadku jako „nieszkodliwi wariaci” . Ekolodzy pragnący zachować rzadkie obszary przyrody lub gatunki zwierząt naszywani są „ekoterrorystami” . Cierpienie zastrzeżone jest dla człowieka jako wstęp do zbawienia.

            Śmierć człowieka prawdopodobnie już od zarania dziejów budziła lęk. Niezrozumiały koniec życia i niepewność co do losu zmarłego być może stały się zaczątkiem religii.  Wyobrażenia zaświatów są  zasadniczo zbliżone. Ludzie, którzy za życia wierzyli w boga (bogów) oraz przestrzegali zasad podanych w księgach będą żyli wiecznie. W niektórych krajach aby z całą pewnością udać się w zaświaty próbowano zachować ciało, przy okazji budując rękoma i za cenę śmierci innych gigantyczne grobowce. Niestety nie ma pewnych danych czy ich „mieszkańcom” udało się dotrzeć tam gdzie chcieli. Wielu z nich bowiem wyrzucono z grobowców i pozbawiono całego zgromadzonego tam dobytku, który syci teraz oczy turystów oglądających go w muzeach i  wydających miliony dolarów dla zaspokojenia przyziemnych potrzeb potomków owych mumii.  Pozostali mieszkańcy ziemskiego padołu zaopatrywali się na życie wieczne znacznie gorzej. W najlepszym wypadku mieli grób we wiadomym miejscu. Wielu z nich wrzucono  do wspólnych, bezimiennych mogił, porzucono na żer drapieżnikom lub spalono w piecach krematoriów. Często działo się tak, aby zwyciężyła inna, niż dotychczas obecna na tym terenie koncepcja życia wiecznego. Piramidy jako żywo są dziś obiektem badawczo-muzealnym, a cmentarze (choćby znane mi niemiecki w Bydgoszczy czy żydowski w Toruniu) parkami, gdzie słychać szczebiot bawiących się dzieci. Sit transit gloria mundi.

Tymczasem prof. Religa z całym spokojem stwierdza, że wie iż stoi nad grobem. Nie wierzy w przyszłe życie. Na pytanie dziennikarki co będzie po śmierci odpowiada: „nic” .  Ja też tak myślę. Nie było mnie przed urodzeniem i nie będzie po śmierci. Tak jak nigdy nie było mnie i pewnie nie będzie powiedzmy w miejscowości Perth w Australii. Tam moja śmierć przejdzie niezauważona, tak jak ja dziś nie zauważyłem śmierci kilku obywateli tego miasta. A ponoć „nikt nie jest samotną wyspą” .  

Religa mówi, że im dłużej jest lekarzem tym więcej staje się ateistą. Jakże bliskie mi to słowa. Jak miłosierny i wszechdobry jednocześnie Bóg mógł stworzyć taki świat. Jak 16- letniemu chłopakowi powiedzieć że umrze. Wytłumaczyć, że jego śmierć jest częścią boskiego planu, nam maluczkim niedostępnego, poza naszym rozumowaniem. Jak powiedzieć mu że to że się dusi polepszy świat, bowiem może ofiarować swoje cierpienia za grzechy innych na przykład kolegów , którzy po raz pierwszy pocałowali dziewczyny, gdy on leżał w szpitalu od roku. Ja nie wiem. Nie wiem jak wytłumaczyć ten świat. To znaczy wiem, że nie wolno się oszukiwać i budować legend tak różnych a jednocześnie tak podobnych w swej naiwności. Wielu to jednak pomaga. Może tak jest i lepiej. Nie mnie sądzić. A moja śmierć? Przypomina mi się wtedy wiersz L. Borgesa „Testament”:

Nie będzie w nocy gwiazd.

Nie będzie nocy.

Umrę, a wraz ze mną nie do zniesienia wszechświat.

Zetrę piramidy, medale, kontynenty i twarze.

Zetrę nawarstwienia przeszłości.

Historię obrócę w proch.

Proch w proch.

Widzę ostatnią chwilę.

Słyszę ostatniego ptaka.

Nikomu zostawiam nic.      

PRAWDZIWY KONIEC WIEKU

Tekst jaki napisałem 12 lat temu. Jakoś dalej aktualny

Historia vitae magistra est

                             

Choć większość jest przekonana, że nowe tysiąclecie już nadeszło rok temu, to okazuje się, że  jako zwykle nie ma racji. Rację natomiast mają elity, które wiedziały, że nie warto inwestować w kreacje w roku 1999, a trzeba te dwanaście miesięcy poczekać. Dzięki tak długim obchodom mam okazję napisać tekst, który zamierzam poświęcić refleksjom na temat osiągnięć i klęsk wieku XX.

Przełom tamtych wieków zastał naukę światową niczym skoczka wzwyż na rozbiegu. Poprzeczka ustawiona na nowy rekord, a kondycja doskonała. Fizyka nie ma już tajemnic, ziarno ewolucji kiełkuje na coraz żyźniejszej glebie, parowce tną Atlantyk, telegraf przekazuje wiadomości z zawrotną szybkością, a choroby zakaźne będą na pewno niegroźne dzięki panu Pasteurowi. Pan Erlich ponoć już pracuje nad lekiem na, Państwo wybaczą, syfilis. Uczestnicy balów noworocznych zadowoleni więc oddają w szatniach szapoklaki i futra, pijąc powitalnego szampana i tylko jakiś Planck i niejaki Einstein szukają dziury w całym. Jak się okaże znajdą i to niemałą.

Epoka fin de siecle nie przewidywała wszystkiego co przyniesie wiek XX. Z całą jednak pewnością można stwierdzić, że pierwsze dwadzieścia lat, a w tym I Wojna Światowa, to następstwo polityki XIX-wiecznej. Świat ówczesny jest niczym „Titanic” płynący ku nieuchronnemu, lecz pasażerowie światowej  trzeciej klasy też chcą znaleźć miejsce w szalupie ratunkowej. W Rosji udaje im się nawet utopić większość posiadaczy droższych biletów. Szaleństwo wojny owocuje powstaniem ruchów pacyfistycznych i Ligi Narodów, które nie zdołają zapobiec jeszcze większej tragedii.

Tymczasem rozwija się dalej nauka, a wraz z nią medycyna. Wojna sprzyja podejmowaniu śmiałych, nowatorskich pomysłów, które w czasach pokoju musiałyby długo czekać na realizację. Dotyczy to zwłaszcza chirurgii i innych dziedzin  zabiegowych, które właśnie wówczas zaczynają się usamodzielniać. Opracowany prze Carella szew naczyniowy ratuje tysiące kończyn przed amputacją. Diagnostyka rentgenowska dociera na fronty, dzięki pierwszym ruchomym aparatom. Zasady aseptyki i antyseptyki zdają egzamin w ogniu walk. Szczepienia stają się powszechniejsze, a świat dowiaduje się o istnieniu witamin, enzymów, hormonów i prądów emitowanych przez serce i mózg.

Gdy przez pola Europy przetaczają się wrogie armie Albert Einstein dochodzi do wniosku, że fizyka newtonowska nie opisuje w całości zjawisk zachodzących we Wszechświecie. Nic nie jest stałe, wszystko jest względne. Może być falą lub cząstką. Na poziomie cząstek rządzą inne prawa opisane przez Maxa Plancka.  Materia związana jest z energią poprzez najsłynniejszy w fizyce wzór. Lecz czy umierający pod Verdun żołnierz patrząc ostatni raz na niebo wiedział, że patrzy na światło gwiazd sprzed miliardów lat?

Świat nie przejmuje się jednak teorią względności. Tu na  Ziemi czas biegnie normalnie, od narodzin do śmierci. Powojenny kryzys ogarnia USA i Europę doprowadzając wielu do skrajnej nędzy, a w Rosji radzieckiej nawet kanibalizmu.

Rozwój fizyki, chemii, fizjologii jest olbrzymi. Pawłow dzwoni psom, nie przewidując, że za kilkanaście lat ktoś zastąpi je ludźmi. Freud wyjaśnia niepokoje ludzkości. Lecz czy do końca? Rodzą się demony, choć rozum wydaje się czuwać. Stalin buduje utopijne państwo powszechnej szczęśliwości, Hitler roi o potędze Germanów. W laboratoriach Fleminga grzybek niszczy bakterie, a psy po pancreatectomii chorują na cukrzycę.

Ktoś wybija szybę w żydowskim sklepie, gdy Heinsenberg i  Schroedinger zgłębiają budowę atomu. Sulfonamidy wkraczają do Klinik a Fuhrer do Austrii. Nowa wojna przynosi zniszczenia o jakich nie śniło się nawet weteranom poprzedniej. Obozy koncentracyjne ukazują nieznaną dotąd prawdę o człowieku jako najpodlejszej a zarazem najwznioślejszej istocie na Ziemi. Stają się również miejscem doświadczeń medycznych, z których zwycięzcy korzystali przez długie lata. Mikrobiologia amerykańska wiele ma do zawdzięczenia japońskim „kolegom” eksperymentującym na alianckich jeńcach. Po tej wojnie nie ma już nic świętego, granice norm moralnych, zatarły się, choć pozostaje sprawą dyskusji czy tylko traumatyczne wydarzenia wojenne przyczyniły się do zmiany. Ta wojna znów przyspieszyła rozwój naukowy. Reaktor i bomba atomowa, radar, wprowadzenie antybiotyków, samoloty odrzutowe i rakiety to tylko niektóre z długiej listy. Paradoks polega na tym, że Armstrong nie stąpałby  po Księżycu w roku 1969, gdyby w 1944 w Londynie nie ginęli ludzie. Cóż  Werner von Braun konstruował różne rakiety... .

Jeden z naukowców amerykańskich zapytany o największe odkrycie XX wieku odrzekł bez wahania: tranzystor. Bez niego nie byłoby lotów kosmicznych, komputerów, telefonów komórkowych i wielu, wielu innych rzeczy.

Rozwój medycyny w drugiej połowie XX wieku przypomina rozpędzający się samochód. Nie sposób zauważyć wszystkich szczegółów gdy nas mija. Nowe techniki diagnostyczne, przeszczepy, chirurgia małoinwazyjna to sztandarowe osiągnięcia nauk klinicznych. O badaniach podstawowych  nie sposób wspominać, bo ich pobieżne omówienie zajęłoby całą objętość numeru. DNA, biochemia, receptory, inżynieria genetyczna czy klonowanie to hasła-tytuły pierwszych stron gazet.

Osiągnięcia nauki XX wieku budzą zachwyt i grozę. Możliwości przedłużenia życia istot dotkniętych  nieuleczalnymi chorobami czy po ciężkich urazach, zrodziły pytania o jego granice. Nie ma i długo nie będzie jednoznacznych i czystych moralnie odpowiedzi. Nauka nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa. Ta dyskusja przeniesie się na wiek XXI, o czym już pisałem.  

Rozwój nauki nie idzie również  w parze z rozwojem społecznym. Ksenofobia, rasizm, szowinizm i fundamentalizm religijny towarzyszą wojnom, które trwają bez przerwy. Od 8 maja 1945, żaden dzień nie był dniem pokoju. Oglądamy te wojny w telewizji przegryzając kolacje, podziwiając celność z jaką bomba wpada do budynku przez np. komin. Jak mawiał poeta: „Niech na całym świecie wojna, byle polska wieś spokojna”. Ale ta wieś to również Sarajewo, Grozny czy Jerozolima. A i my mamy stereotyp „Prawdziwego Polaka”, jakże chętnie propagowany w niektórych środowiskach. Demony nie śpią nawet nad leniwą Wisłą.

Upadek komunizmu udowodnił, że nie można zbudować szczęśliwości dając wszystkim to samo. Człowiek dąży podświadomie do bycia różnym, w jego pojęciu lepszym.

Wiek XX mimo bagażu uprzedniego stulecia pogłębił jeszcze nierówności, do których dołączyły plagi nowych chorób, choć wydawało się, że epokę epidemii mamy za sobą. Malaria, AIDS zbierają i zbierać będą swe żniwo. Nikt nie zapewnił miliardom nędzarzy z Afryki i Azji opieki zdrowotnej i edukacji. Oni przeżywają swój czas nie widząc ani lekarza ani nauczyciela. I na nic wysiłki setek tysięcy wolontariuszy, fundamentaliści religijni czy skrajni nacjonaliści kształtują ich tak, jak chcą. Dzieci zabijają i są zabijane w imię Allacha, Boga czy diabła.

Taki był wiek XX. Czas tworzenia i obłędnego niszczenia. Całe narody dały się ponieść ku zagładzie i moralnemu dnu. Ale widać było to możliwe i w człowieku drzemią pokłady zła. Gdzieś jednak działali tacy ludzie jak Albert Schweitzer czy  Einstein. Ale to nie oni podtrzymali świat. Zrobili to wszyscy ci, którzy w swym codziennym cichym działaniu ratowali coś co nazywa się człowieczeństwem. Nie przed kamerami telewizji ale w zaciszu własnych domów i środowisk. Tam bowiem był prawdziwy świat XX wieku, który wyznawał ową talmudyczną prawdę: „Kto uratował jedno życie, cały świat ocalił”. Dzięki nim możemy bawić się w Sylwestra, ufając ,że „ludzi dobrej woli jest więcej”.